'Çin'de Yaşar mıydın' Liberal Bir Tuzak

Çin üzerine ne konuşulsa dönüp dolaşıp aynı yere bağlanıyor: sen Çin'de yaşamak ister miydin? Zeki Avcı'nın en nefret ettiği soru bu 103:24, çünkü soru daha cevaplanmadan işini görmüş oluyor. İnsanı bir toplumu incelemekten çıkarıp kendi gündelik konforunun muhasebesine oturtuyor. Bunun kökü liberalizmin köklü bir alışkanlığında. Zeki'nin teşhisiyle liberalizm bir yaşam tarzı dayattığı gibi bir düşünme tarzı da dayatır 103:05, ve o düşünme tarzı sizden bu tür meseleleri sanki yarın kendi hayatınızda bir şey yaşayacakmışsınız gibi ele almanızı ister 103:16. Böyle bakınca ölçü, bireyin anlık hazzına iniyor. Bir soruyu bilimsel bulmamasının nedeni de tam bu:

Bu hayatın içinden gidişat denilen, hayatın içinden akış denilen şeyi çöpe atan, tamamen insanın gündelik hazzına ve yaşantısına odaklanan bir soru.

Yani ortada iki ayrı bakış var. Biri topluma bakıp "şu an orada uyansam mutlu olur muydum" diye soruyor. Öbürü gidişatı, akışı izliyor: bir ülke nereden nereye gidiyor, ürettiği değeri kime akıtıyor. Bütün tartışma bu ayrımın üzerinde dönüyor.

Aynı soruyu Kurtuluş Savaşı'na taşıyın. O gün de tıpatıp aynısını sorarlardı: kardeşim, İngiltere'de mi yaşamak istersin, yoksa Kuva-yı Milliye'nin yönettiği İç Anadolu'da mı 106:56? Refahın Londra'da olduğu ortada, "İngiltere" cevabı da hazır. Ama bu cevabı veren adam işbirlikçi olur, çünkü haz odaklı bakan, geleceğe dair vizyonu, onuru, özgüveni olmayan insan refahın olduğu yere kaçar ve o refahın orada nasıl biriktiğini hiç sormaz 107:18. Milyonlarca insan soykırıma uğratılarak toplanmış bir refaha bakıp "demek ki bunlar haklı" diyen bir karakterle konuşulacak bir şey kalmaz 107:29. O gün "Kuva-yı Milliye Anadolu'da terör estiriyor, keşke Yunan galip gelseydi" diyen Ali Kemaller, Hürriyet ve İtilafçılar tam böyle düşünüyordu 108:00; bugün onların torunlarıyla Kadir Mısıroğlu arasında fark yok 108:12. "Sen Çin'de mi yaşadın da savunuyorsun" itirazına da bu yüzden takılmıyorum. Yollayın beni Pekin'e, gideyim, ciddiyim 108:42; bugünkü gelirimle bile satın alma gücüm yükselir, orada daha iyi yaşarım. Konu hiçbir zaman bu değildi.

Batı'nın kavramlarıyla Doğu'ya bakmak

Sorunun bir de daha derinde yatan yanı var. Bir izleyici, Çin'in bambaşka bir dünya olduğunu, orayı Batı düşünce sisteminden bakarak yorumlamanın yanlış olacağını yazmış 109:03; Zeki bunu ciddiye alıyor ve kendisi için de geçerli sayıyor. Doğu düşünce geleneğinden gelmiyoruz, elimizdeki tek alet Batı'nın kavramları, ve Doğu'yu o kavramlarla tartmaya çalışıyoruz; sırtımızda böyle bir yük var 109:15.

Verdiği örnek en basitinden yapay zekâ. Batı'nın "artificial intelligence" dediği şeyin Çincesi rengong jineng ve kelimesi kelimesine "insan yapımı, insan emeği içeren akıl" demeye geliyor 110:04, çünkü içindeki gong aynı zamanda emek anlamı taşıyor; insan emeği içeren akıl demek oluyor 110:21.

Fark burada beliriyor. Batı yapay zekâya insanları daha iyi sömürmenin bir aracı olarak bakarken, kavramın Çince karşılığı içinde emek yatan, o emek sayesinde insanların yükünü azaltabilecek bir akıl görüyor 110:35. En basit kavramda bile anlam dünyaları bu kadar ayrışıyorsa, aynı kelimeleri kullanıp aynı şeyi kastettiğimizi varsaymak baştan hatalı.

Gidişat ne gösteriyor

Daha ilk veri bile liberalin ezberini bozuyor. "Çin'de yaşamak ne kadar korkunç bir yer" diye yazan bir izleyiciye 95:27 verilecek en ampirik cevap ortada: Speed de gitti Çin'e, Hasan Piker de; Türkiye'den giden onlarca YouTuber, ülkenin her yanına yayılmış Türkler bir etraflarını çekse ağzınız açık kalır 95:38. Ama anekdot en zayıf veridir, asıl mesele ölçek. Ölçeğin rakamı da tek başına tartışmayı bitiriyor:

Yedi yüz, sekiz yüz milyon insanı kademeli bir biçimde yoksulluktan kurtaran bir rejimden bahsediyorsunuz siz.

Demokrasi bahsinde de gidişat başka şey söylüyor. Türkiye NATO üyesi, demokrasi işte bu kadar 96:08; oysa Çin'in yerel belediye düzeyindeki halk demokrasisi, işleyiş biçimiyle Türkiye'dekinden kat kat gelişkin. Bunu havadan atmıyorum: Sinan Dervişoğlu'nun Canut'tan çıkan kitabının Çin'e ayrılan cildinde ülkenin siyasi sistemine dair ayrıntılı bir inceleme var, hiç değilse o cildi okuyun 96:22. Üniversitelerde öğrencilerin spor ve yemek imkânları, kentlerdeki hizmet sektörü, yeşil doku Türkiye'yi fersah fersah aşıyor 96:48. 10 yıl önce "Çin malı" bir alay konusuyken bugün Fazıl Say Çin'den dönüp "her şeyi durdurun, doğrudan Çin'i konuşmamız gerekiyor" diyor 98:20. Asgari ücret bile Çin'de Türkiye'dekinden yüksek; siz Çinlileşmediniz, Bangladeş oldunuz 104:49. Bu ülkenin kendi yapay zekâsı, kendi silah sanayisi, sapına kadar bilimsel ve laik bir eğitimi var, ve siz bunu beğenmiyorsunuz 105:06.

Aynadaki Batı

Bir düzeltme de benden. "Çin bir işçi cehennemi" hikâyelerinin bir kısmı gerçek, yalnız muhatap şaşırtıyor: çalışma hayatının çok zor olduğu anlatılan işletmelerin büyük kısmı Batı yatırımı 104:21. Köle emeğini oraya tahsis eden, plantasyonu kuran, sonra dönüp "bakın Çin ne kadar kötü" diyen aynı Batılı sermaye. Bu koşullar Batılıları gerçekten kaygılandırıyorsa çözüm ellerinde; kendi işletmelerinde ücreti yükseltip barınma imkânını artırabilirler 104:33.

Zeki'nin gidişat vurgusu tam buraya oturuyor. Çin'in işçi cehennemi olduğu dönemler, Batılıların güttüğü işletmelerin dönemiydi; Çin kendine bir hasıla yarattıkça bunu belli aileleri süper zenginleştirmek için değil, halkını o köleci tahakkümden çıkarıp daha iyi yaşatmak için kullandı 105:37. Dolayısıyla sorulacak soru şu: bu insanlar ürettikleri değeri nereye doğru akıtıyor, işçinin yaşam koşulları hangi yöne gidiyor 106:09? Ölçüt, o ivmenin yönü.

Aynı gidişat ölçütünü övülen Avrupa'ya uygulayınca manzara tersine dönüyor. Zeki'nin gözlemiyle, emek koşulları bakımından, çalışma saatleri ve saat başına düşen ücret olarak, içinde yaşadığımız ülke o övülen Avrupa'nın en dibinde 110:56; dahası, artık Avrupalılar Çin'den dönüp "biz böyle gidersek bunları yakalayamayız" diyor 111:25. Alman kibri diye bir şey vardır, insan normalde bunu üstüne sürmez; ama Alman Şansölyesi Çin'deki dans eden robotları gördükten sonra iki hafta bile beklemeden, döner dönmez söylemiş bunu 111:29. Zeki'nin bir tanıdığı Hollanda'da iş yerinde bir kavgaya karışıp "psikolojim bozuldu" diyerek izne ayrılmış, dokuz aydır çalışmadan ücretli izinle maaş alıyor 112:06. İnsanlığın gitmesi gereken yön aslında bu, diyor: bir gün herkes böyle yaşamalı, mümkünse hiç çalışmamalı, çünkü insanın hayatındaki en kutsal şey zaman 112:26. Ama sistem suistimale bu kadar açık olduğu için kendini sürdürülemez kıldı, o altın çağ sona ermek zorundaydı ve sona eriyor 112:38. Bu yüzden uyarısı net:

burada bir akış yokmuş gibi böyle bir saniyelik bir fotoğraf çekip bu açıdan konuşmayın

Kibarlığı bir yana bırakayım: kapitalizm er geç o Avrupalıları da korkunç biçimde yaşamaya mecbur edecek 112:56. 10 yıl önce herkes "Çinliler çakmak üretiyor, Çin malı ucuzdur" diye alay ederdi; 10 senede Çin sizin bir uzay gemisini seyreder gibi seyrettiğiniz bir ülkeye dönüştü 113:14. Bu tersyüz oluş estetiğe kadar iniyor: Çinliler 15 yıl önce dünyada çirkinliğin abidesi diye gösterilirdi, tıpkı 1800'lerde İngiliz sömürge imparatorluğunun "utanç yılları" dediği dönemde aşağılandıkları gibi 113:33. Bugün güzellik ölçütü olarak öne çıkarılan sporcu Çinli-Amerikalı Eileen Gu, ve çekik gözlü, Çinliye benzeyen bir yüz güzel bulunuyor 113:41. Çin'in siyasal, ekonomik, askeri yükselişi estetik bir yükselişi de davet ediyor; mimari yükselirken insanlar da fiziksel olarak güzel bulunmaya başlıyor, çünkü neyin güzel sayıldığı bile sonuçta siyasi 114:05.

Zor sorular, tek alet

Din, azınlıklar, Uygurlar. Buradan kaçarak Çin konuşulmuyor, ama bu meseleleri karşılamanın tek bir sağlam aleti var: tutarlılık. Önce olguyu bilmek, sonra aynı ölçütü kendine de uygulamak.

Çin'de dini bir espri yaptığı için tutuklanan birini kimse gösteremiyor 99:04; herkesin camisi, kilisesi, ibadethanesi var. Tutuklananlar IŞİD uzantısı hareketlerin mensupları, örneğin Suriye'de bir kolu savaşan Türkistan İslam Partisi'nin adamları 99:04. Güney Çin'deki Hui Müslümanlarına aynı muamele yapılmıyor 99:37; mesele salt inanç olsaydı onlara da yapılırdı. Şi Cinping'in ilkesi basit: hangi dine inandığınız önemli değil, ibadet yerlerini devlet tanımlar, ama yabancı bir devletten fon aldığınız görülürse sizi ajanlıkla yargılarım 99:37. Yargılamalı da. Suudilerden selefi vakıflar üzerinden para aktığı anlaşılınca adamları doğrudan etki ajanı diye alıyorlar; Yehova Şahitleri'nden Evangelist kuruluşlara kadar bir sızma tespit ettiklerinde bütün şebekeyi çökertiyorlar 100:03. Türkiye bunu zaten yaşadı: iki binlerde bir Protestan kilisesi Zaman gazetesinin dağıtımını yapıyordu, o dönem Evangelist çevrelerin hepsi Fethullahçılarla iç içeydi 100:37. Bu dinler oralara masumca gitmiyor; Batı çıkarlarına göre toplumları dizayn etmek için enjekte ediliyor, ve İsrail'i önceleyen, Trump'ın da mensubu olduğu Evangelist hat bunun tipik örneği 100:57.

Bunları söylemek bir azınlığa zulmü savunmak değil. IŞİD mensupları, radikal selefi terör hücreleri Çin'de tutuklandığında "niye tutuklandılar" diye kıyamet koparmanın anlamı yok, zaten tutuklanmaları gerekiyor 102:00. Üstelik bu tartışma her seferinde bir tutarlılık sınavına dönüşüyor: Türkistan İslam Tugayı'nı yere göğe sığdıramayanlar, iş Reina katliamına gelince tek kelime etmiyor 102:34.

Uygurlar konusunda Zeki dürüst davranıyor: insan bilmediği şeye bilmiyorum demeyi de bilecek 127:08. Altmışlardan beri süren ciddi bir CIA propagandası olduğunu biliyor, ama karşı anlatılar da var, işin iç yüzüne tam hâkim değil 127:21. Çin'in hamisi olmadığımız için kötü bir şey yapılıyorsa yerden yere vururuz, ama yalana yaslanmadan; çünkü ortalık bilgi kirliliğinden geçilmiyor, "Uygur kampından çekildi" diye dolaşan bir videonun altına beş dakika sonra topluluk notu düşüp bir içerik üreticisinin şakası olduğu çıkıyor 127:33. Daha aşağılık bir örneği ben ekleyeyim: kafasına bira dökülen bir kadının görüntüsü "Çin rejimi Uygurlara zorla bira içiriyor" diye servis edildi, meğer bir köydeki bira festivalinde oyunu kaybedenin kafasına bira döküyorlarmış 127:58.

Bilgi tartışmalı olsa bile elimizde bir ölçüt duruyor. Bir azınlığın kültürel ya da ulusal haklarını Çin'de savunuyorsanız, aynısını Türkiye'de de savunacaksınız; savunduğunuzu görmezsem ikiyüzlüsünüz 128:27. Uygur dili Çin'de serbest, Uygurca konuşuluyor; peki Türkiye Kürtçeyi resmî düzeyde tanıyor mu, Kürt etnosunu tanıyor mu 128:49? Çin elli beş etnik grubu tanıyor, bölgenin adı zaten Sincan Uygur Özerk Bölgesi, oranın kendi komünist partisi var ve parti lideri Saltuk Buğra destanını yazdırdı 129:38. Tarihsel bağ da yerinde duruyor: Çin Kızıl Ordusu Japonlarla savaşırken Uzun Yürüyüş sırasında en büyük desteği Uygurlardan aldı, erken dönemde Müslümanlara pozitif ayrımcılık yapılıyordu 129:38. Türkiye'de "bizi bölecekler" diye demokratikleşmeye karşı çıkanların Çin'i seksen parçaya bölmeye bu kadar hevesli olması da manidar 128:58. Ölçüt bu kadar basit:

Başka ülkeden ne bekliyorsan kendi ülkende onu yapacaksın.

Yapmadığın anda Amerikancı bir ikiyüzlü olursun, o kadar.

Tayvan ve Hong Kong'a da aynı çerçeveden bakmak gerekiyor. Çin tarihinde Batı tipi katılımcı demokrasi nerede boy verdi? İşgal dönemlerinde: Hong Kong'da, Tayvan'da, Formoza'daki korsan cumhuriyette 116:07. Çin içinde Batı'ya ve Japonlara çalışan işbirlikçiler, bir hegemonya tesis edebilmek için "buralara demokrasi lazım" argümanını kullandılar. Tıpkı Sevr haritasının Osmanlı'yı parçalayıp her parçadan "biz daha demokratik olacağız" diyen bir işbirlikçi çıkarması gibi 116:24. Bugünkü Tayvan kendini böyle savunuyor, oysa ana kıtada yapmadık rezillik bırakmayan Çan Kay Şek'in faşist, Amerikancı bakiyesinin işgalle kurduğu bir yapı; öncesinde de Japon işbirlikçisiydi 116:53. Hong Kong ve Şangay'daki Çin karşıtı gösterilerde İngiliz bayraklarının sallanması boşuna değil 117:36: mikro demokrasi, hegemonyayı meşrulaştırmanın aracı.

Kamp değil, mevzi savaşı

Geriye en büyük soru kalıyor: Rusya, Çin, İran bir "kamp" mı? Bu ülkeler NATO-AB'nin karşısına sürekli tek blok olarak yerleştiriliyor, oysa aktörlerin hiçbirinin böyle bir söylem iddiası yok 92:30. Bir kere bunlar dünya halklarına özgürlük getiren muhteşem savaşçılar değil, kendi ülkelerinde de öyle davranmıyor 93:06; Zeki bunu peşinen kabul ediyor. Ama ortada bir kamp da yok, çünkü aralarında devasa bir ticaret var; kapitalizmin neoliberal, küreselleşmeci evresi en büyük düşmanların bile birbiriyle ticari ilişki kurmasını zorunlu kılan bir zemin kurdu 93:18. Zeki bunu tek cümleye indiriyor:

Burda biz bu yüzden bir topyekün savaştan ziyade bir hegemonya savaşından veya diyelim ki bir mevzi savaşından bahsediyoruz.

Bu, Çin'i aklamak da değil. Bir Marksist için bu yapıların hiçbiri olduğu gibi savunulabilecek şeyler değil, ve ödev kimden eksik varsa onu söylemek 94:34. Denklemin öbür ucu da yerinde:

Amerika'nın karşısında Çin hiçbir şey yapmıyormuş gibi davranmakta çocukluk olur biraz.

Çünkü İran Amerika'yla savaşırken ondan petrol almaya, ona askerî istihbarat vermeye devam eden Çin; Amerika'nın neoliberal ticari hegemonyasını kökten sarsıp dünyayı yeni bir düzene zorlayan da yine bu ağırlık 94:04. Diyalektik burada işe yarıyor: bir bütün çimentodan dökülmüş tek parça değildir, kendi içinde parçalıdır, bazı kolonlar diğerlerinden ağır basar 125:02. Ve bugün dünyadaki istikrarsızlığın kaynağı Çin değil, ABD ve NATO 125:19; kendi etrafındaki koca bir kuşağı devletsizleştiren, oraları selefi şebekelere terk eden yapı NATO 125:31.

Emperyalist mi, o zaman?

İtiraz somut ve haklı. Namibya, Kenya, Kongo; Afrika'da sömürülen işçilerin emeğiyle Çin'in orta sınıfı da büyüdü 114:27. Zeki cevabı geçiştirmiyor ama tanımın kendisine takılmayı da reddediyor:

Tam olarak emperyalist diye tanımlanabilir mi? Bence tanımlanamaz ama önemli değil. Çin belirli sömürü ilişkilerine giriyor.

Çünkü Çin'i inceleme yolu tek: dünyada yürüyen bir mevzi ve hegemonya savaşı var, bu savaş çok daha kanlı, çok daha katliamcı bir merkezden kopuyor ve o merkezin kontrolünden çıkıp eşitler arası bir kızışmaya dönüşüyor 114:55. Çin'in gösterdiği ivme Batı'yı, tıpkı zamanında Sovyetler'in yaptığı gibi borçlu bıraktığı anda, orada da demokratik ilerleme kaçınılmaz olacak 115:13. Afrika'nın kendisi de bu farkı görüyor: Çin başka bir modelle ilerliyor. Mozambik'te, Güney Afrika'da ülkelerin borcunu sildi; İngilizler halkları borçlandırıp kabile savaşları çıkarırken Çin önce borcu siliyor, bedava havaalanı ve demiryolu yapıyor, karşılığında nakit yerine yeraltı-yerüstü kaynak imtiyazı alıyor 125:41. Bunu Afrika ülkeleri kendileri onaylıyor, ve Varufakis bile Çin'in Afrika politikalarını böyle okuyor 126:17.

Tarihte bunun dersi var. İkinci Dünya Savaşı'nda bazı Amerikalı Troçkistler "Stalin de kötü, Hitler de kötü, o hâlde tarafsız kalalım" dedi; Troçki'nin kendisi buna şiddetle karşı çıktı 126:37. Bir tarafta sosyalizmin kazanımları, öbür tarafta Holokost yapan kapitalist bir terör rejimi varken bu ikisi nasıl aynı olabilir? O "üçüncü kamp" tutumu tutmadı, savunucuları giderek sağa savrulup McCarthyci oldu 126:56. Dolayısıyla mesele Çin'i övmek ya da yermek değil, iki tarafı eşitleyen o konforlu tarafsızlığın nereye çıktığını fark etmek. Bunu aklınızdan çıkarmayın:

Ağırlık noktası farklı hocam, ağırlık noktası farklı.

Varılan yer ne "muhteşem Çin, rezil Batı" ne de tersi. Dünyada bir hegemonya savaşı yürüyor ve mesele bu gidişatta nereye doğru ilerlediğimiz. Aynı ölçütü yabancı bir ülkeden beklerken kendi ülkende de kurup kurmadığın, geriye kalan tek dürüst soru. Onu kuramıyorsan konuşacak bir şeyimiz yok; kuruyorsan, oturup konuşuruz.

İleri Okuma

• World Bank: Lifting 800 Million People Out of PovertyÇin'in kırk yıllık yoksulluk düşüşüne dair Dünya Bankası ortak raporu.
• Sinan Dervişoğlu, Sovyet Deneyi ve Yarının Sosyalizmi, Cilt 2 (Canut)Çin, Vietnam ve Küba deneyimlerini ele alan ikinci cilt.
• Turkistan Islamic Party (TIP)Çin'in ETİM dediği Uygur kökenli cihatçı örgüt ve Suriye kolu.
• Islam in China: Why Beijing Oppresses Uighurs but Not the HuiHui-Uygur muamele farkının siyasi eksenini açıklayan analiz.
• Varoufakis: China 'more humanistic' than US when building ports in AfricaVarufakis'in Çin'in Afrika altyapı modeline dair değerlendirmesi.
• Unit 731Japon biyolojik savaş biriminin konumu (Mançurya/Harbin) ve faaliyetleri.
• Third Camp / Max Shachtman kopuşu'İkisine de karşıyız' tutumunun tarihsel arka planı.
• Satuk Buğra Han ve Destanıİslam'ı kabul eden ilk Türk hükümdarı; Karahanlı geleneği.